El humo de Birkenau
Liana Millu
Editoria Acantilado 2005
A CONSTRUCCIÓN DUN RECORDO
Liana Millu, "O fume de Birkenau" (Acantilado e Quaderns Crema) Presentación de Primo Levi
Entre a enorme cantidade de libros que foron publicados con motivo das conmemoracións do 60 aniversario da liberación do campo de concentración de Auschwitz, destaca o dunha autora que, máis que reflexionar, preocupouse por mostrar. Se a literatura é a capacidade de construír imaxes na mente do outro mediante o uso da palabra escrita, a italiana Liana Millu, falecida o ano pasado, alcanzou a máis alta cota nesta arte con "O fume de Birkenau", publicado orixinariamente en 1947 e traducido agora ao castelán por Acantilado e ao catalán por Quaderns Crema. Tiven a sorte de ler este libro no mismísimo campo de concentración de Auschwitz II-Birkenau e, aínda que cheguei a ese lugar algo saturado de lecturas sobre o Holocausto, a forza narrativa dos seis relatos que compoñen este libro, así como a capacidade da autora para evocar algunhas das historias que coñeceu durante o seu cativerio en 1944, devolvéronme a confianza nesa literatura testemuñal que, de tan inmersa no contido, a miúdo esquece o continente. Antes de emprender a viaxe, empapárame coas lecturas de moitos autores que tiveron a triste honra de coñecer o lager de primeira man, pero non conseguira formarme unha imaxe do campo como lugar físico e en moitos casos nin sequera do ambiente que alí se debía respirar. Con todo, a medida que avanzaba na lectura de Liana Mellu, o campo de Birkenau foi enchéndose de personaxes -trasuntos de seres humanos que existiron na realidade- e as imaxes fóronse formando na miña imaxinación con tanta verosimilitude que, cando concluín a lectura, sentín que este libro me ensinou moitas máis cousas sobre o campo de concentración que a multitude de autores que adoitan sinalarse como referentes para a comprensión do Holocausto. No terreo do ensaio, o recentemente publicado traballo de Laurence Ress, "Auschwitz. Os nazis e a solución final" (Crítica), é de gran utilidade para os estudiosos do tema, pero non hai dúbida de que o investigador británico pasa por alto o tema da dor humana para centrarse nos datos históricos sobre a construción, funcionamento e desarmamento do campo. E no terreo da narrativa os títulos "Triloxía de Auschwitz" de Primo Levi, "O home en busca de sentido", de Victor Frankl, "A escritura ou a vida" de Jorge Semprún e algúns libros máis se converteron en exemplos de Literatura Testemuñal repetidos até a saciedade, aínda tratándose de libros cuxos autores se preocuparon demasiado por reflexionar sobre as implicacións daqueles feitos para a comprensión do xénero humano -a este respecto, non hai dúbida de que Primo Levi converteuse nun símbolo deste tipo de literatura, do mesmo xeito que Auschwitz transformouse nun símbolo do exterminio aínda cando non fose o campo onde máis xente faleceu- e demasiado pouco por baixar a mirada ao chan para reconstruír un espazo físico no que se poidan basear os lectores á hora de situar aqueles feitos ou de recrear historias persoais que faciliten a catarse. E esta obsesión pola reflexión é o que provocou que, sempre polo baixo, moitos críticos opinen que non hai demasiada boa literatura sobre o tema dos campos de concentración. En todo caso, hai libros tremendamente e urxentemente necesarios, pero non pola súa literatura, senón pola súa capacidade testemuñal. Porque, aínda que os autores antes citados merézannos o maior dos respectos tanto polo sufrimento que padeceron como polo testemuño que deixaron, esas novelas non conseguen que as imaxes flúan na mente do lector como debesen. Con todo, o libro de Liana Millu deixa de lado a reflexión sobre os feitos presenciados durante o tempo que permaneceu no campo de concentración Auschwitz II-Birkenau, optando por centrarse, simple e sinxelamente, na narración dos momentos que compartiu con outras condenadas. A italiana quere que coñezamos ás persoas que alí morreron porque sabe que estamos perfectamente capacitados para sacar as nosas propias conclusións sobre o significado último do que nos está contando, e deste xeito consegue conmover ao lector dun modo moito máis efectivo: a través da literatura. Desde o primeiro relato, Millu baixa a mirada aos barracóns para mostrarnos historias que estremecerán o espírito dun lector que, ademais, sentirá desde a primeira frase auténticas ganas de meter un pé entre as liñas deste libro, penetrarse na narración e rescatar a todos e cada un dos personaxes que por aquí deambulan. Extraordinarias son as historias de ?A Clandestina?, onde se narran os sufrimentos dunha prisioneira que decide ocultar o seu embarazo para que o neno que leva dentro non termine, como reza o título da recompilación, convertido en fume; de ?Scheiss Egal?, onde se explica o duelo moral que manteñen dúas irmás, unha das cales se alistou ao ?comando das prostitutas? para conseguir comida coa que alimentar á outra, quen á súa vez rexeita dita axuda desde o seu leito mortuorio por considerar que a moral lle impide aceptar uns produtos obtidos mediante unha actividade aos seus ollos pecaminosa; e de ?Alta tensión?, onde se nos mostra a historia dunha nai que cada día ve ao seu fillo, aínda adolescente, deslomándose no campo dos homes, do cal só lle separa un aramado electrificado. E isto sen esquecer a cola de personaxes que van aparecendo ao longo deste libro de relatos que, tendo como fío argumental o campo de concentración, ben podería ser considerado unha novela: adivíñaa que predicir o futuro das presas que se achegan a ela sen importarlles que, nun lugar como Auschwitz, as cartas non farán outra cousa que confirmar o que xa intúen; a muller que se abalanza sobre o soldado xusto antes de entrar no crematorio e que lle empeza gritar "Son a túa nai, son a túa nai"; ou a viúva que, perdendo ao seu marido nunha das seleccións, desexa con toda a súa alma que un compañeiro do seu esposo consiga fuxirse, xa que deste xeito o recordo do home que a amou tamén sairá dese inferno como se encarga de lembrarnos Millu do mesmo xeito que fixera o tamén italiano Primo Levi.
